Ok

En poursuivant votre navigation sur ce site, vous acceptez l'utilisation de cookies. Ces derniers assurent le bon fonctionnement de nos services. En savoir plus.

31/07/2008

Diwar-benn an tredan nukleel

Pa vez kemennet deomp e vo savet un eil reaktor nukleel EPR e Bro-C'hall, ha pa grog an dud da vezañ nec'hetoc'h-nec'hetañ gant priz ha saotradur an eoul-maen evel mammenn-energiezh, eo mat kaout un nebeud titouroù diwar-benn an doareoù ma vez produet an tredan nukleel.

 

Penaos e vez produet an tredan nukleel ?

Ne vo ket kaoz amañ ouzh an hentenn teknikel evit krouiñ tredan adal uranium (displeget e vez mat war wikipedia), met roet e vo kentoc'h un nebeud resisadurioù war mont-en-dro ur greizenn.

Beveziñ kalz energiezh a ra an tredan nukleel, evit pinvidikat an uranium implijet gantañ, da skouer. Ul lodenn vat ouzh an tredan krouet gant ur greizenn a servij n'eo ket evit an dud, met evit he vont-en-dro dezhi he-unan. Da skouer, e Tricastin ez eus 4 reaktor. Ar re-se n'az eont en-dro nemet evit pourveziñ kreizenn Eurodif, a zo e-kichen.

An doareoù da broduiñ a ra ma n'haller ket kemm buan ar c'hementadoù energiezh produet : n'haller ket diskenn anezho pa tiskenn an ezhommoù, pe kreskiñ anezho pa gresk an ezhommoù. Setu e c'hoarvez alies ma vefe kreizennoù o vont en-dro pa ne vez ket ezhomm, pe mareadoù e-lec'h ma ranker prenañ energiezh digant Alamagn (he deus divizet mont maez diouzh an energiezh nukleel) e-pad ar goañv.
Dre vras e vez lakaet etre 15 hag 20 vloaz evit sevel ur greizenn. Goude-se eo sañset mont en-dro e-pad 25-30 vloaz. Se a oa raktreset er penn kentañ, met bremañ ez eus bet divizet gant EDF lakaat ar c'hreizennoù da vont en-dro e-pad pelloc'h, daoust d'ar pezh-mell kudennoù surentez a c'hell sevel neuze pa gosha ur greizenn. Evel-se e lenner war war lec'hienn EDF, diwar benn ar c'hreizennoù, emaint "conçues pour fonctionner au moins 40 ans" ! Goude se e vez lakaet tro 20 vloaz evit dispenn ar greizenn. Kudennoù a c'hell sevel neuze, evel ma oar mat ar vreizhiz (pa vezomp kelaouet !) gant kreizenn Brennilis. Koust dispenn ur greizenn, pe hini adaozañ ha merañ al lastez skinoberiant ne vezont ket kontet e-barzh "priz an tredan nukleel" a vez roet deomp. Ma vez ouzhpennet ar c'houstoù-mañ e vez gwelet e koust e gwirionez kalz kêroc'h an tredan nukleel eget n'eus forzh peseurt hini all. Da skouer, evit dispennañ kreizenn Marcoule e kousto 6 milliard a €uroioù, da lâret eo 2 wech kêroc'h eget evit sevel anezhi !

 

Kudenn ar surentez :

An abeg pennañ evit kaout aon rak an tredan nukleel eo hini ar surentez. Soñj hon eus ouzh gwallzarvoud Tchernobyl. Ar pezh ne ouzomp ket eo e chom c'hoazh darn vrasañ ouzh efedoù Tchernobyl da welet, kalzik outo (krign-bev hag all) n'int ket en em ziskouezet c'hoazh pe neuze n'int ket bet muzuliet, dre ma vez gwasket war ar re a glask muzulioù efedoù an darzhadenn.

Hiziv an deiz, n'eo ket suroc'h stad an traoù eget e 1986. Daou gwallzarvoud grevus-kenañ a zo degouezhet e bro-Sued e 2006, ha darbet eo bet deomp bevañ un eil Tchernobyl. E miz Even 2007 ez eus bet ur c'hrennadenn-zouar e Japan : danvez nukleel a zo tec'het diouzh ar greizenn vrasañ, un tan-gwall a zo savet, ha kudennoù lies all. E Krsko (Slovenia) n'eo ket aet tamm ebet en-dro an aozadur kelaouiñ ha gwareziñ pa 'z eus degouezhet ur gwallzarvoud e miz Even ar bloaz-mañ.

E Bro-C'hall ez eus kalzik traoù ne vezomp ket gwarezet dirazo : E kreizenn adstummañ al lastez e La Hague e c'hoarvez tro-dro da ur gwallzarvoud bep bloaz. N'eo gwarezet lec'hienn ebet a-enep d'un dagadenn sponterezh gant ur c'harr-nij, ma vefe La Hague pe an EPR nevez war ar stern. N'eo ket gwarezet kenebeut hon c'hreizennoù rak ur c'hrennadenn-zouar : evit 1,9 milliard €uro a labourioù a vefe ezhomm, met nac'h a ra EDF ober anezho (!).

Evit ar pezh a sell ouzh ar reaktorioù nevez a zo o vezañ savet, n'int ket suroc'h evit ar re all : kavet ez eus bet gant Réseau Sortir du Nucléaire un teuliad a oa chomet kuzh a lavare ne c'hellfe ket an EPR talañ dirak un dagadenn sponterezh. E Finland ez eus bet kemeret dale forzh pegement gant chanter an EPR dre ma ne veze ket doujet ouzh reolennoù surentez hag e veze savet fall ar savadur. Memes tra e Bro-C'hall evit ar chanter a zo kroget : ehanet eo bet ur wech dija. Unan eus an abegoù eo ma vez fiziet ar savadur da embregerezhioù diavaez ha diarbennik evit ma ne koustfe ket re a arc'hant.

 

An nukleel, energiezh an dazont ?

Unan eus arguzennoù pennañ difennerien an tredan nukleel a zo o tont ouzh an eoul-maen : mont a ra da hesk, ha saotrañ a ra, setu eo gwelloc'h ober gant tredan nukleel. Petra respont da se ?

Da gentañ ez eus ar memes kudenn gant an energiezh nukleel : implijout a ra uranium evit mont en-dro, hag hennezh az a da get ivez. Kreskiñ a ra e briz buanoc'h eget hini an eoul-maen. Hervez al lavaroù e chom etre 50 ha 70 vloaz d'ober gant an uranium a zo, ma chom ingal produadur an tredan nukleel. Met ma soñjer erlec'hiañ ar vammennoù energiezh all gant an hini nukleel e vefe dav lieskementiñ an niver a greizennoù hag a uranium implijet. Ma tremenfemp eus 2% da 50% a energiezh nukleel er bed, neuze ne chomfe uranium nemet evit daou vloaz ! Evit lod all ez aio kalz buanoc'h an uranium da hesk eget se.

Hentennoù a zo evit ober gant nebeutoc'h a uranium : ur raktres azo gant "neutronoù prim", a rofe muioc'h a amzer deomp, met ne vo ket prest an deknologiezh a-raok ma vefe steuziet an holl uranium implijet ganeomp. Enklaskoù all a zo evit implijout thorium, a vez etre 3 ha 4 gwech muioc'h outañ war ar bed eget a uranium. Met ne seblant ket bezañ un diskoulm war an hirdermen kenebeut. Taolioù-esa a zo ivez evit lakaat e-pleustr un tredan nukleel dre gendeuziñ, met kudennoù surentez bras-kenañ a zo da reizhañ, ha ne vo ket prest ar raktres a-raok 100 vloaz bennak d'an nebeutañ (ret e vefe tizhout ur gwrez a vefe an hini a zo e kreiz an heol). Titouroù ouzhpenn a zo amañ.

Arguzenn ar saotradur ne dalvez ket kalz traoù kenebeut : hervez Global Chance, ma vefe lieskementet dre 3 kementad ar c'hreizennoù nukleel, ne vefe espernet nemet 9% ouzh ar gazoù efed-gor ganto. Ouzhpenn se e saotr gant traoù all, ma n'eo ket gant CO2 : gant ar gwrez da gentañ : 2/3 ouzh an energiezh produet gant ur reaktor a vez kaset maez e stumm gwrez, ha kement-mañ a gemer perzh e-barzh tommadur an hin. Da eil e vez estaolet dour tomm ha klor er sterioù gant ar c'hreizennoù, ha kement-mañ a zismantr penn-da-benn ar vuhez eno. Hag evel-just ez eus al lastez skinoberiant, a chom saotrus-kenañ ha dañjerus e-pad ur badelezh hir-kenañ.

War he zalaroù emañ an energiezh nukleel : a-benn 2015 e vo 41 reaktor nevez, evit 80 o paouez da vont en-dro : digreskiñ a ra e gwirionez niver ar reaktorioù. A-benn 2025 e vo serret 250 reaktor war ar 435 a zo, ha savet e vefe tro 65-70, diouzh ar pezh a vez kemennet gant ar vroioù. Er Stadoù-Unanet, da skouer, n'eus reaktor nukleel nevez ebet abaoe 1973. Kendalc'het e vez da implijout reoù kozh, ar pezh a sav kalzik kudennoù surentez hag ehanoù : kement-mañ en deus koustet 82 milliard a zollarioù. Abalamour da se e soñj d'an embregerezhioù n'eo ket an energiezh nukleel unan a tavlez ar boan.

Hervez "Réseau Sortir du Nucléaire", gant ar memes kementad a arc'hant a vez gouestlet d'an tredan nukleel e Bro-C'hall e c'hellfe bezañ krouet 2 wech muioc'h a energiezh ha 12 gwech muioc'h a labour gant an energiezhioù nevez ha propr.

Er bed a-bezh e ra an tredan nukleel 17% ouzh an tredan, ha 2% ouzh an energiezh. E Bro-C'hall e ra 78% ouzh an tredan, ha 17% ouzh an energiezh. Da lâret eo, pa'z aio an tredan nukleel da get, ne vo nemet 2% a energiezh da gavout e lec'h all war ar bed. Gant kresk an energiezhoù nevez ha propr, ne vo ket gwall ziaes.

 

Evit gouzout hiroc'h :

Evit kaout ivez ali unan speredek hag a zo kentoc'h a-du gant an energiezh nukleel :

05/03/2008

Kantren war ar rouedad e brezhoneg

Ar roll-mañ am eus savet evit ur gazetenn-studierien e brezhoneg, anvet kazh Etien. Met dre ma c'hell serivj da dud all eget d'ar studierien a lenno ar gazetenn e adlakan anezhi amañ. 

Dre ma'z eo internet ur media distag ouzh ur galloud kreizennet e c'hell raktresoù hiniennel difoupañ kalz aesetoc'h er metou-mañ, hag ur chañs eo kement-mañ evit ar yezhoù gwasket. Gwelomp un nebeud lec'hiennoù a gaver e brezhoneg, a c'hell bezañ dedennus evit ar studierien. N'emaint ket holl renablet amañ evel-just, met peadra a zo dija da gouestlañ amzer...

Renabliñ ha strollañ lec'hiennoù :

E-touez al lec'hiennoù dedennusañ e kaver ar re a sav ur roll ouzh al lec'hiennoù all hag a aoz anezho diouzh an danvez :

  • Web ar Vro (http://dom.capanna.free.fr/wav/) : Ur roll, savet brav, ouzh lec'hiennoù dedennus a zo da gaout e brezhoneg.
  • DMOZ (http://www.dmoz.org/World/Brezhoneg/) : Ur roll a c'hell bezañ klokaet gant n'eus forzh piv, diouzh doare hag e-barzh tro-spered Wikipedia.
  • Bzh5 (http://www.bzh5.com) : Ne stroll ket an holl lec'hiennoù a zo e brezhoneg, met hepken ar re a vez savet gant skipailh STUR, met kalzik a zo memes tra !

Sevel traoù war internet e brezhoneg :

M'en deus internet servijet da dud all da sevel traoù e c'hell ivez servijout deoc'h-c'hwi :

  • Wikipedia (http://br.wikipedia.org/) : Hollvrudet eo bremañ ar c'helc'hgeriadur-mañ, met ar pezh ne oar ket an holl eo ez eo klok-mat ar rann e brezhoneg.
  • SPIP (http://www.spip.net/) : Ur meziant evit sevel lec'hiennoù en un doare aes eo. Troet eo bet e brezhoneg met n'eo ket bet implijet kement-se, daoust da se e c'heller ober kalzik traoù gantañ, ha n'eo ket diaes da vestroniañ. Graet eo kentoc'h evit lec'hiennoù gant pennadoù, un destenn, ...
  • phpBB (http://www.phpbb.com/languages/) : Ur meziant evit sevel foromoù eo. Troet eo bet e brezhoneg ivez, ar pezh a ro tro da sevel foromoù e brezhoneg.
  • NireBlog (http://nireblog.com/br) : Ul lec'hienn blogoù eo, ha troet eo bet ivez e brezhoneg. Ouzhpenn sevel ur blog e brezhoneg e c'hellit ivez lenn an holl re a zo bodet eno.

Kavout traoù dedennus e brezhoneg :

  • Korvigelloù an Drouizig (KAD) (http://www.drouizig.org) : War al lec'hienn-mañ e c'heller pellgargañ kalz meziantoù, an holl anezho o vezañ... e brezhoneg ! Meziantoù frank (dindan meneg GNU GPL) int peurliesañ, lod anezhe o vezañ brudet (Firefox, OpenOffice, ...). Kavout a reer ivez ur reizhskriver brezhoneg, a c'hell servijout evit al labour Skol-Veur... Ur forom a zo ivez war al lec'hienn-mañ, diwar-benn bet an urzhiataerezhioù e brezhoneg.
  • Ubuntu (http://meskach.free.fr/arbo/Ubuntu-br/ubuntu-br.html) : Ur pezh-mell raktres eo troidigezh ubuntu (un dasparzh aes da implijout ouzh linux) e brezhoneg. Pa vo echu e vo posupl kaout pep tra e brezhoneg war un urzhiataerezh. Evit ar poent e seblant eo aet da get an droidigezh ouzh internet, met distreiñ a raio emichañs...
  • Klask (http://www.klask.com/) : Ul lec'hienn bet savet gant STUR, e-lec'h ma c'heller prenañ, war internet, kalzik traoù liammet ouzh ar sevenadur hag ar brezhoneg.

Labourat :

A-wechoù e vez dav d'ur studier labourat, zoken pa vez studier war ar brezhoneg...

  • Bank-termenoù an Ofis (http://www.ofis-bzh.org/bzh/ressources_linguistiques/inde...) : Hervez an Ofis, n'eo ket ur geriadur, met kentoc'h ur roll ouzh ar gerioù a zo bet aliet o implij gant an Ofis. Met dre m'eo ledan tachenn-oberiantizoù an Ofis e c'hell a-benn ar fin bezañ implijet evel ur geriadur, hag an hini glokañ eo a zo war ar rouedad. Evit kaout an anv ofisiel war dachennoù arbennikaet eo mat-tre.
  • Geriadur.com (http://www.geriadur.com/) : Brav eo ar raktres : sevel ur geriadur e brezhoneg war internet, o vodañ disoc'hoù kalzik geriadurioù paper. Siwazh n'eo ket gwall glok evit poent, met pa vo aet ar raktres da benn e vo ur benveg a-bouez evit ar vrezhonegerien.
  • Geriadur Preder (http://www.preder.net/klask) : Gant Preder ez eus bet lakaet war internet ar pezh a zo e-barzh o c'heriadurioù paper. Evel ar re baper neuze e vo kalzik geriaoueg diaes da gompren, arbennik ha teknikel, met ur benveg talvoudus eo memes tra e degouezhioù 'zo.
  • Geriadur Favereau (http://www.agencebretagnepresse.com/dico/dico.cgi) : Geriadur hollvrudet an aotrou Favereau a gaver ivez war internet.
  • Lec'hienn Yann Gerven (http://www.geocities.com/yann_gerven/) : Skridoù lennegel ha yezhoniezh e brezhoneg da bellgargañ
  • Geriaoueg an Internet (http://www.breizh.net/galleg/mahtmlg.php) : Traoù dedennus all a gaver war breizh.net

Flapiñ hag eskemm :

  • Foromoù Kervarker (http://www.kervarker.org/modules.php?name=Forums) : "tad-kozh" al lec'hiennoù e brezhoneg eo Kervarker, unan eus ar re gentañ o vezañ bet savet e brezhoneg, pa oa c'hoazh diaes d'an holl sevel traoù e brezhoneg war internet. Traoù diwar-benn ar yezh hag al lennegezh a vez kavet warnañ, met brudet eo dreist-holl evit e foromoù, e-lec'h ma vez eskemmoù lies diwar-benn Breizh, ar brezhoneg, politikerezhioù-yezh, ...
  • Foromoù Flap (http://www.flap.ift.cx) : Ur forom evit kaozeal e brezhoneg eo, met ket diwar-benn Breizh, nag ar brezhoneg ! Lies eo an danvezioù a gaver eno (levrioù, sonerezh, sinema, ...), troet eo kalzik war kaozeadennoù politikel hag o tennañ ouzh an endro. Kalzik sinadegoù a vez kavet ivez el liammoù.
  • Foromoù Skriv ha Diskriv (http://brezhoneg.myrealboard.com) : Ur forom e-lec'h ma vez kaoz, e brezhoneg met ket hepken, ouzh Breizh hag ar brezhoneg dreist-holl.
  • Forom ai'ta ! (http://aitabriezh.aceboard.fr/) : Ur forom stag ouzh lec'hienn ar strollad Ai'ta! eo, kaozeadennoù diwar-benn ai'ta a zo neuze evel-just, met ivez reoù all diwar-benn ar brezhoneg, ha yezhoù gwasket.

Mediaoù e brezhoneg :

  • Bremaik (http://bremaik.free.fr/) : Bep sizhun e c'hellit kavout pennadoù berr diwar-benn ar c'heleier : politikerezh, endro, dudioù, ...
  • Diwan Breizh (http://www.diwanbreizh.org/) : Dedennus eo lec'hienn ar skolioù Diwan, zoken evit ar re n'o deus liamm ebet gant Diwan, dre ma kaver alies pennadoù keleier dedennus warnañ tro-dro d'ar brezhoneg.
  • Rezore (http://rezore.blogspirit.com/) : Brudet a-walc'h eo ar blog-mañ, keleier divyezhek a gaver warnañ.
  • Blog Bedig (http://bedig.nireblog.com/) : Blog un den a ro a-wechoù keleier berr-ha-berr diwar-benn ar pezh a c'hoarvez.
  • Kaouenn  (http://www.kaouenn.net/) : ur raktres brav eo hini Kaouenn : war al lec'hienn-mañ e c'hell n'eus forzh piv lakaat sonerezh pe filmoù, savet gantañ da skouer, a c'hello neuze bezañ gwelet ha klevet gant an holl. Dedennus eo neuze koulz evit ar re o deus traoù da skignañ hag ar re o deus c'hoant da welet  hepken.
  • Gwagenn.tv (http://blog.gwagenn.tv/) : Aze e c'hller kavout filmigoù ha pennadoù plijus o tennañ d'ar re yaouank.
  • Setu (http://setubzh.blogspot.com/) : Aze e c'heller kavout filmigoù fentus e brezhoneg.
  • Reveulzin (http://reveulzin.c.la/) : Lec'hienn ar fanzine anvet memes mod.
  • Blogoù e brezhoneg : Kalzik blogoù a zo e brezhoneg. Ouzhpenn ar re a gaver war nireblog e c'heller kavout ul listenn war web ar vro : (http://dom.capanna.free.fr/wav/blogou.php)

Traoù all :

03/03/2008

Prosez Kokopelli

Ha klevet ho peus komz ouzh "afer Kokopelli" ? N'eo ket sur tamm ebet, n'eus ket bet kaoz outi er mediaoù pennañ. Koulskoude eo un darvoud a-bouez e-keñver an endro, ha diskouez a ra mat an dislavar a zo etre komzoù ar bolitikourien war an danvez diouzh un tu, hag ar pezh a c'hoarvez e gwirionez diouzh an tu all, pa vez embregerezhioù bras e-barzh ar jeu.

Kokopelli hag he stourm evit liesseurted an hedoù

Da gentañ, petra eo Kokopelli ? Ur gevredigezh eo. He fal a zo derc'hel liesseurted ar spesadoù plant. A-bouez eo derc'hel liesseurted ar plant, evit abegoù lies. Unan eus ar re pennañ a denn ouzh ar c'hleñvedoù : kalz nebeutoc'h a chañsoù he deus ur c'hleñved d'en em ledañ pa vez lies ar spesadoù eget pa vez ar memes hini e pep lec'h, dre ma ne vez ket gwan ar spesadoù disheñvel war ar memes tachenn, hag o deus doareoù disheñvel d'en em zifenn. Abegoù all a zo da zerc'hel ouzh liesseurted ar boudoù bev, a zo anat a-walc'h, a zo liammet ouzh pinvidigezh ar glad.  Daoust da se e vez gwallgaset hounezh gant an hentennoù labour-douar a-vremañ a implij nebeut-kenañ a spesadoù disheñvel. Miret e vez hedoù ouzh ar plant na vezont ket implijet ken, e-barzh "bankoù-hedoù", met koll a ra ar re-se o frouezuster ma ne vezont ket plantet en douar. Setu perak he deus divizet Kokopelli gwerzhañ, d'ur priz an izelañ ar gwellañ, hedoù ouzh plant ral, pe reoù "mod kozh".

Koustus eo stourm evit an Endro...

Labour Kokopelli n'en deus ket plijet d'an holl... Daou brosez a zo bet graet d'ar c'hevredigezh !

  • An hini gentañ a zo tont ouzh an embregerezh Baumaux, evit "kevezerezh ket leal". Gwerzhañ hedoù a ra Baumaux ivez, met kalz kêroc'h eget Kokopelli, dre ma'z eo evit gounid arc'hant, ha n'eo ket evit mirout ouzh al lieseurted ar plant. Dre se e kavont e vir Kokopelli outo da c'hounid arc'hant, dre ma c'hell an dud prenañ hedoù marc'had-mat eno. Ha barnet e vez kement-mañ gant al lezenn, dindan pennaenn ar "gevezerezh dieub ha ket direnket". Evit poent eo bet kondaonet Kokopelli, met ur galv a zo bet graet ganto.
  • An eil prosez a zo o tont ouzh strolladoù broadel a vod ar werzherien hedoù (GNIS hag FNPSP). Rebech a reont da gKokopelli gwerzhañ hedoù ha na vezont ket kavet war ar marilh (ar roll) ofisiel. Met gant an embregerezhioù e vez dalc'het ar roll-mañ, ha dav eo paeañ 250€ evit pep spesad da ouzhpennañ. A-benn ar fin eo an embregerezhioù a werzh hedoù a zibab aotreañ pe get ar re all da werzhañ hedoù. Souezhus eo memes tra, pa ouzer emeur o komz ouzh plant, ha na vefent sañset bezañ perc'hennet gant den ebet ! Evit hennezh eo bet kollet gant Kokopelli : 20 000 € a dael-kastiz o deus bet da baeañ.

Ur prosez ispisial

N'eo ket diabeg ar prosez a zo bet graet ouzh Kokopelli. Politikel eo : interestoù an embregerezhioù bras an hini eo a vez o stourm a-enep da re an endro. Gant an holl frejoù da baeañ eo 88 000€ a vo bet kollet gant Kokopelli : peadra da lakaat ar c'hevredigezh da vervel. E-pad ar prosez ez eus bet implijet hentennoù gwall iskis : goude ar varnadenn gentañ ez eus bet graet ur galv gant Kokopelli, ha daoust da se eo bet stanket kont prezidant ar c'hevredigezh ha kemeret warnañ an arc'hant dre an nerzh : ouzhpenn bezañ un doare d'ober feuls-tre eo maez-lezenn dre ma oa ur galv. Ouzhpenn se e oa deuet tud Kokopelli ha tud a-du ganto a-benn da brouiñ e veze gwerzhet frouez ha legumaj o tont ouzh hedoù "maez-lezenn" e pep lec'h : Carrefour, Auchan, leclerc, Super U, Saveol, ha zoken... Baumaux ! Kondaonet eo bet Kokopelli, met ket an embregerezhioù all.

Pa'z eus bet klevet komzoù flour da vare Grenelle an Endro diouzh un tu, e weler diouzh un tu all he deus kendalc'het ar Stad da lakaat maez-lezenn darn vrasañ ouzh ar spesadoù greun, o virout un nebeud re hepken war he marilh, implijet gant an embregerezhioù, a ranker prenañ en-dro bep bloaz, hag o deus ezhomm ouzh louzoù forzh pegement.

Un arouez eo prosez Kokopelli ouzh dic'halloud ar Stad da warantiñ gwirioù an endro a-enep da interestoù an embregerezhioù meur, daoust dezhi embann ober kalz evit an endro.

Titouroù ouzhpenn :

Diwar-benn Kokopelli :

Diwar-benn Marilh an hedoù :

Diwar-benn ar prosezoù :

02/03/2008

Piv eo Monsanto ?

Alies e klever anv Monsanto, en tabut tro-dro d'ar plant OGK. Met daoust ha gouzout a reer mat piv eo ha petra 'ra ?

Un embregerezh bet krouet e 1901 eo Monsanto. Kroget eo oc'h ober sakarin, a werzhe da Coca-Cola. E 1945 e krog da sevel danvezioù evit lazhañ ar plant hag al loened. Da c'houde eo kroget da labourat war ar c'hemmoù genetikel.

E-pad brezel ar Viêt-Nam eo gant Monsanto e voe savet ar "graer orañjez", a voe skuilhet eno, hag a zegasas, betek hiziv c'hoazh, bugale da c'henel distummet, krignoù-bev, hag all. En holl e vefe bet tizhet etre 2,1 ha 4,8 million a dud.

Gant Monsanto e vez savet ar RoundUp. Kondaonet eo bet an embregerezh e 2007 e Bro-C'hall, evit lavarout gevier war he vruderezh. Kinniget e veze ar RoundUp evel ul lazher-plant doujus ouzh an endro, "a lez an douar propr".

Gant tud 'zo e vez tamallet Monsanto da brenañ greun ha n'int ket bet savet ganto, e broioù ar Su, evit ma ne chomfe mui nemet o re OGK war ar marc'had.

E bro-Kanada ez eus bet distrujet parkeier gant "polis Monsanto" : kavout a rae dezho e oa bet hadet diaotre greun bet savet ganto, a chom bev gant ar RoundUp, setu o deus skuilhet RoundUp war ar parkeier evit gwiriañ. A-benn ar fin n'eo ket chomet bev ar plant, met d'eo ket bet digollet al labourer-douar.

E Anniston, er Stadoù Unanet, e veze savet PCB en ul labouradeg gant Monsanto. Kalzik produoù kontammet a zo bet taolet en un dachenn-diskargañ al lastez, e-barzh karterioù du ar c'her. Graet eo bet kement-se betek 1971, pa anaveze Monsanto efedoù ar PCB abaoe 1937. Kalzik tud eno a zo marvet eus ur c'hrign-bev diwar se, pe bet klañv-mat. 20000 a dud o deus savet klemm, ha gounezet.

Kavet e vez Monsanto war dachenn ar bolitikerezh ivez. Un doare evito da gaout levezon war an divizoù a vez kemeret eo. Arc'hantaouiñ a reont koulzadoù an dilennadegoù, ha 4 ministr a-bouez ouzh gouarnamant Bush a zo tost ouzh Monsanto.

Emañ ul levr o vont da vezañ embannet (d'ar 6 a vez Meurzh) diwar-benn Monsanto : Marie-Monique Robin, Le monde selon Monsanto - De la dioxine aux OGM, une multinationale qui vous veut du bien, emb. La Découverte, 370 pajenn.

30/12/2007

Petra eo an digreskiñ ?

Setu ur pennad am boa skrivet evit bremaik.

Alies e vez komzet ouzh "an ekologourien". Met kuzhat a ra ar ger-mañ an dizemglev bras-spontus a vez etrezo, dre ma lak da grediñ e vezont holl a-du an eil gant egile. E gwirionez, n'emaint ket tamm ebet. Unan eus abegoù pennañ o enebiezhioù a sav, er mare-mañ, tro-dro d'ur gudenn : ha ret e vo da vab-den digreskiñ ar pezh a brodu hag ar pezh a vevez evit saveteiñ e blanedenn, pe daoust hag-eñ e vo trawalc'h dezhañ kavout diskoulmoù teknikel ha mirout e zoare da vevañ ? Emaomp o vont da ginnig un tammig luskad ar re a sav evit un digreskiñ eus an oberiantizoù saotrus ha koustus evit an douar. Diouzh un tu eo krog ar re-se da vezañ brudetoc'h-brudetañ, diouzh un all ivez e vez kontet muioc'h-muiañ a sotonioù diwar o fenn.

I. An orinoù

  • Skipailh Roma (Le Club de Rome), ha "danevell Meadows" : E 1972 ez eus bet embannet un danevell skiantel gant skipailh Roma, "bevennoù ar c'hreskiñ" e anv. En danevell-mañ e keñverient roadoù disheñvel ouzh buhez an dud (poblañs, beveziñ, krouiñ lastez, ...), hag e klaskent gouzout petra c'hoarveze ma kreske ar re-se e-pad pell. Bewech ar memes disoc'h : ma kresk unan anezho pe meur a hini e-pad re bell ez a mab-den da get, abalamour d'un enkadenn stag ouzh an endro. Hag int da lavarout deomp neuze : paouezomp gant ar c'hresk. Ne oant ket evit an disgreskiñ c'hoazh, dre ma komzent ouzh "chom hep kreskiñ" (la croissance zéro). Fall-tre eo bet degemeret o labour, met reuz en doa graet er mare-se. Un eil danevell a oa bet savet e 1992.
  • Nicholas Georgescu-Roegen : ur sell skiantel war an ekonomiezh. Ur fizikour ha matematikour troet d'an ekonomiezh eo Nicholas Georgescu-Roegen. Er bloavezhioù 70-80 en deus labouret kalzik evit kinnig e zoare da welet an ekonomiezh. Hervezañ, ne sell an ekonomourien all ouzh an ekonomiezh nemet evel un eskemm etre marc'hadouriezhioù hag arc'hant, hep teurel pled ouzh an danvezioù ret evit krouiñ ar re-se, ouzh al lastez a vez savet pa vezont taolet, nag ouzh an energiezh a vez bevezet e-pad o vuhez. Ma kemerer an holl draoù-mañ e-kont eo dav sevel un deorienn nevez ouzh an ekonomiezh, he devo muioc'h a liammoù gant skiantoù an natur (fizik, kimiezh, bevoniezh). Lakaat a ra e-pleustr ur pennaenn ouzh an termodinamik war dachenn an ekonomiezh : lezenn an Entropiezh. Hervez al lezenn-mañ, forzh petra ma reer ez a bepred ul lodenn ouzh an energiezh a c'heller ober ganti da get, pa vez treuzfurmet e gwrez, ha ne vezer ket evit implijout hounezh ken. Da laret eo n'haller ket treiñ betek difin un dra en un dra all, hag an eil tra en hini kentañ en-dro, hag an hini kentañ en eil, h.a., peogwir e vez kollet un tammig energiezh bewech, ha setu d'ur mare n'eus ket trawalc'h ken evit an dreuzfurmadenn. Kement-mañ a dalvez n'haller ket beveziñ un danvez (e lakaat da vezañ lastez), hag adsevel anezhañ (e lakaat da vezañ en-dro an danvez), ha beveziñ anezhañ en-dro, hep fin, peogwir e vez kollet un tammig energiezh da bep treuzfurmadur. Dre ma'z eo an douar ur metoù kloz e-keñver an energiezh eo dav bihanaat an niver a dreuzfurmadennoù a reer evit gallout implijout e-pad pelloc'h an energiezh a c'hellomp ober ganti, ha klask tennañ gounid ar muiañ-posupl ouzh ar vammenn-energiezh nemeti a zeu deomp eus diavaez an Douar : an heol.
  • Ivan Illich hag all : Tud all o deus klasket kemer an traoù en un tu all. N'o deus ket studiet levezon an ekonomiezh war mont en-dro an Douar, met hini an doareoù-bevañ er c'hevredigezhioù a-vremañ war eürusted an dud. Da lâret eo, ha pa ne vefe ket saotrus oberiantizoù mab-den er c'hevredigezh a-vremañ e vefe dav herzel gant lod anezho memes tra, peogwir n'int ket ar re wellañ evit mab-den. E-touez an dud o deus bet prederiet evel-se e vez kavet dreist-holl Ivan Illich ha Jacques Ellul, met ivez tud evel François Partant, Jean Baudrillard, Cornelius Castoriadis, Bernard Charbonneau. Setu ur skouer ouzh prederiadennoù Ivan Illich : kavout a ra deomp ez eer buanoc'h gant ar c'harr-tan eget gant ar marc'h-houarn. Met dav eo deomp paeañ evit ober gant ar c'harr-tan (eoul-maen, an asurañsoù, ar c'harr-tan, kempenn anezhi, ...), pa vez kalz nebeutoc'h da baeañ gant ur marc'h-houarn. Setu e vefe reizh ouzhpennañ, e-barzh padelezh ar veaj gant ar c'harr-tan, an amzer eo dav deomp labourat evit paeañ an traoù-se. Er bloavezhioù 1970 en doa neuze jedet Ivan Illich e oa "tizh gwirion" ur c'harr-tan tro 15km/e (!), o kontañ an amzer tremenet o labourat evit paeañ anezhi. Ma vefe adjedet hiziv e vefe c'hoazh kalz gorrekoc'h !

II. En amzer-vremañ

  • Enebiñ ouzh an "dioren padus" : hiziv an deiz, ma vez kaoz eus "digreskiñ" gant lod eo evit enebiñ ouzh ar re a gomz ouzh "dioren padus" (développement durable). Hervez luskad an digreskiñ, dre ma'z eo bevennet ment an Douar, hag ar c'hementad a zanvezioù a zo enni, eo sot soñjal e c'hell bezañ divevenn ur c'hresk ouzh implij an danvezioù-mañ. Dre ma vez kollet energiezh oc'h adaozañ al lastez, hag e vez bevennet kalz ivez gant ar c'hompoderezh, n'eus nemet un diskoulm : digreskiñ ar pezh a gemerer ouzh an Douar. Kement-mañ ne dalvez ket distreiñ d'an amzer-dremenet, met kavout doareoù da vevañ a c'houlenn nebeutoc'h digant an Douar. Da lâret eo, pa lavar luskad an "dioren padus" e c'hellimp kenderc'hel da vevañ evel ma reomp, hag eo araokadennoù teknologel a roio diskoulmoù deomp, e lavar luskad an "digreskiñ" e vo dav deomp cheñch hon zoareoù da vevañ.
  • An eoul-maen : Tud 'zo, evel Yves Cochet, a zo en em ziazezet war labourioù ar skiantour Marion King Hubbert, evit klask diouganiñ pegoulz e krogo enkadenn an eoul-maen. Gant un doare ispisial da jediñ en doa Hubbert, e 1956, rakwelet e tigreskfe produiñ an eoul-maen er Stadoù-Unanet e 1970. Ar gwir a zo bet roet dezhañ : e 1970 e krogas ar produiñ eoul-maen da zigreskiñ er Stadoù-Unanet. Ma vez lakaet e zoare da jediñ e-pleustr war live ar bed a-bezh, ha n'eo ket hini ur vro ken, e vez kavet e tigresko produiñ an eoul-maen tro... 2015 ! Alese e lavar Yves Cochet, dre ma vez dalc'h pep tachenn ouzh hon ekonomiezh ouzh an eoul-maen, e savo ur pezh-mell enkadenn, hag e vo dav soñjal pep tra en-dro : ober hep ar c'harr-tan evit an dud boutin, paouez da dreuzborzhañ marc'hadouriezhioù ha tud dre garr-nij, paouez da implijout louzoù evit al labour-douar, digreskiñ ar plastik a vez produet, ... Hervezañ neuze eo dav en em brientiñ diouzhtu d'ar c'hemmoù-se, dre ma c'hoarvezint a-benn nebeut, peogwir e vefe spontus ma n'eus bet graet netra pa zegouezho.

IIV : Tabutoù

  • An araokadur, ar skiantoù : Unan eus pennaennoù luskad an disgreskiñ eo ar soñj-mañ : n'haller ket fiziout er skiantoù evit diskoulmañ an holl gudennoù a sav. Kement-mañ ne dalvez ket eo didalvoud ar skiantoù war dachennoù 'zo, met evit ar c'hudennoù meur, ne vo ket trawalc'h kavout diskoulmoù teknikel ma ne cheñch ket an dud o zoare da vevañ. Ouzhpenn-se e vez meret bremañ darn vrasañ eus an enklask skiantel gant embregerezhioù pe gant an arme, ha pal ar re-se n'eo ket diwall ouzh an endro kement-se. Daoust hag-eñ e talvez emañ luskad an digreskiñ ul luskad a-enep d'an araokadurioù ? Ne gav ket din, hervezo eo dav kentoc'h ober enklaskoù war dachennoù all : kentoc'h eget kavout penaos lakaat an dud da brennañ muioc'h c'hoazh a draoù e vefe dedennusoc'h kavout penaos espern energiezh ha danvezioù en hon zoareoù da vevañ.
  • Disgreskiñ er vroioù paour ? Unan eus ar rebechoù a vez graet da luskad an disgreskiñ eo hounnezh : kit da c'houlenn digant ar vroioù paour beveziñ nebeutoc'h ! Koulskoude, n'eo ket digant an holl e vez goulennet digreskiñ ar pezh a vevezont. Evel-just, ar vroioù paour n'o deus ket ezhomm d'hen ober, ni an hini eo a ranko disgreskiñ ar pezh a vevezomp. Ha just a-walc'h, keit ha ma talc'himp da veveziñ kement ha ma reomp, n'hallo gwech ebet ar re all beveziñ kement hag en hon broioù, dre ma n'eus ket a-walc'h a zanvezioù war an douar evit se. Setu, evit ma vefe ingalet ar pezh a vez bevezet etre ar broioù eo dav deomp digreskiñ diouzh hon zu.
  • Ar boblañs : Daoust hag-eñ eo neo-malthusianourien tud an disgreskiñ ? Malthus, un ekonomikour saoz eus fin an XVIIIvet kantved, a soñje dezhañ e oa re a dud e Bro-Saoz, hag e oa kement-mañ abeg an holl drubulhioù a save. Hag eñ da ginnig : ne rankfer ket aotreañ an dud paour da gaout bugale ma n'o deus ket peadra da zesevel ar re-se. Evel-just, ne soñj ket tud an digreskiñ eo dav nac'hañ ar gwir da gaout bugale d'ar re baour. Koulskoude e soñj lod anezho e vefe dav digreskiñ niver an dud war an douar. Daoust da se n'eo ket soñj an holl anezho, pell alese. Hervez Serge Latouche, da skouer, ma vevfemp holl evel ur Burkinabè, e c'hellfemp bezañ 23 milliard a dud war an Douar hep mont dreist d'he c'halloudegezh-pourveziñ. Setu, o tigreskiñ ar pezh a vevezomp, ne vefe ket ezhomm da zigreskiñ niver an dud a zo war an Douar.

Un nebeud levrioù da lenn evit an hañv :

  • Nicholas Georgescu-Roegen, "La Décroissance; Entropie - Ecologie - Economie", emb. Ellébore-Sang de la Terre (2006)
  • Ivan Illich, "La perte de sens", emb. Fayard (2004)
  • Serge Latouche, "Le pari de la décroissance", emb. Fayard (2006)
  • Paul Ariès, "Décroissance ou barbarie", emb. Golias (2004)
  • Yves Cochet, "Pétrole Apocalypse", emb. Fayard (2005)
  • Jean-Paul Besset, "Comment ne plus être progressiste...sans devenir réactionnaire", emb. Fayard (2005)
  • Nicolas Ridoux, "La Décroissance pour tous", emb. Parangon (2006)

Pegoulz ez aio an eoul-maen da-hesk ?

Setu unan eus ar pennadoù am eus skrivet evit bremañ.

Ne baouez ket priz an eoul-maen da greskiñ. Gouzañvet e vez gwashoc'h c'hoazh gant ar Stadoù-Unanet eget ganeomp, dre ma vez gwanaet ar c'hresk-mañ evidomp gant kresk an €uro. Daoust hag-eñ eo liammet ouzh abegoù politikel hag ekonomikel ar mare, pe daoust hag-eñ eo un arouez eus mont-da-hesk ar c'hementadoù eoul-maen a gaver en douar ? Kement-mañ a vo gwelet ganeomp.
 

I : Un nebeud traoù da c'houzout

Marion King Hubbert eo ar skiantour brudetañ evit ar pezh a sell ouzh ar studiadennoù war mont-da-get an eoul-maen. Er bloavezhioù 1940 en doa kinniget un doare nevez da jediñ evit diouganiñ an devezh ma tigresko ar c'hementadoù eoul-maen produet. E 1956 e tisklêrias e krogfe produadur eoul-maen ar Stadoù-Unanet da zigreskiñ e 1970. Kement-mañ na blijas ket d'an dud er mare-se, hag ankouaet e voe...betek 1971. Pa voe merzet e oa bet lavaret gwir gantañ e voe taolet pled en-dro ouzh e jedadennoù.

Ar re o deus klasket lakaat e zoare da jediñ e pleustr evit ar bed a-bezh, ha n'eo ket ar Stadoù-Unanet ken, o deus diouganet e krogo ar produiñ eoul-maen da zigreskiñ e-tro... 2015, war-nes pemp bloaz. Koulskoude, pa glever an aozadurioù ofisiel stag ouzh an embregerezhioù pe ar broioù a brodu eoul-maen, ez eus c'hoazh peadra d'ober betek 2060, ma n'eo ket 2070.
 
Perak ez eus un diforc'h ken bras etre an daou ? Ober a ra an aozadurioù ofisiel gant ar c'hementadoù eoul-maen a gav deomp a vez kavet en douar. Ar re a jed diouzh doare Hubbert, diouzh o zu, a ra un diforc'h etre an eoul-maen a zo en douar hag an hini a c'hellimp implijout. Da skouer, pa vez re zon an eoul-maen, e lec'hioù diaes da gavout (dindan ar mor, er poloù), pe mesket gant traezh, e teu ur mare ma vez ezhomm eus muioc'h a energiezh evit kavout an eoul-maen-mañ eget an hini a vez roet gant hennezh. Setu, daoust ma vez eus an eoul-maen-mañ en douar, n'haller ket kontañ warnañ, ha n'eo ket onest lakaat hennezh ar c'hontoù.
 

II : Alioù lies

Aozadurioù lies a zo evit jediñ an amzer a chom deomp d'ober gant an eoul-maen, pep hini un ali disheñvel ganto. E-touez ar re-mañ e c'heller menegiñ :

  • Ofis Etrebroadel an Energiezh (AIE e galleg, EIA e saozneg) : savet e 1974 gant an OCDE. An aozadur "ofisiel" eo tamm pe damm. Emañ o paouez embann e zanevell ziwezhañ, e lec'h ma wel daou hent posupl evit an emdroadur. Gant an hini kentañ, ma ne vez graet netra gant ar broioù, e kresko an ezhommoù a 55% ac'hann da 2030, hag e vo graet gant 84% a energiezhioù o tont eus fosiloù. 116 milion a varikennadoù a vefe implijet bemdez, ha dont a rafe ar c'hresk eus ar broioù war greantelaat evit 74%. Kreskiñ a rafe kementad ar gazoù un efed-gor ganto eus 57%. En eil degouezh, ma cheñch ar broioù o folitikerezh, e vefe ezhomm eus 102 vilion a varikennadoù bemdez, hag e kreskfe kementad ar gazoù un efed-gor ganto eus 27%. Gwelet a reer e kont an aozadur-mañ ma vefe bevezet kalzik eoul-maen c'hoazh en dazont. Zoken en eil degouezh e kreskfe ar wrez eus 3°C. (http://www.iea.org/)
  • Aozadur evit Studiañ Pik an Eoul-Maen (ASPO) : Hennezh a ra gant jedadennoù Hubbert. 24 skiantour arbennikaet war an danvez a zo ennañ. Hervezañ e vo produet 65 miliard a varikennadoù eoul-maen bemdez e 2030 hag ez eo e-tro 2010 e krogo ar produiñ da zigreskiñ (o tigreskiñ abaoe 20 vloaz e vo dija produiñ an eoul-maen e 2030 neuze). (http://www.peakoil.net/)
  • Strollad Evezhiañ an Energiezh (EWG) : hennezh ivez a ra gant hentenn-jediñ Hubbert. Hervez hennezh eo bet tizhet ar pik e 2006, hag eo 39 milion a varikennadoù eoul-maen a vo produet bemdez e 2030. (http://www.energywatchgroup.org/).

Meur a abeg a zo da gement a zizemglev. Da gentañ penn eo diaes gouzout peseurt kementad eoul-maen a chom e pep bro. Broioù an OPEP (Strollad ar broioù pourvezerien pennañ an eoul-maen) ne reont netra evit disklêriañ resis peseurt kementad a chom dezho, setu e rank ar skiantourien ober gant ar pezh a gav dezho a chom, diwar elfennoù gwan a-wechoù.

IIV : Levezon an diouer a eoul-maen

Ma vefe kroget produadur an eoul-maen da zigreskiñ e 2006, ma krogfe e 2015 pe e 2030, n'eus ket kalz a ziforc'h : un deiz bennak ne vo ket mui a-walc'h a eoul-maen evit kenderc'hel da vevañ evel ma vevomp bremañ. Gwelomp un tammig peseurt tachennoù eus hon ekonomiezh a zo stag ouzh an eoul-maen :
 
Ar boued : ober a ra an hentennoù labour-douar arnevez gant produoù ouzhpenn a vez ledet war ar parkeier, ha kement-mañ a vez kavet a-drugarez d'an eoul-maen. Beajiñ a ra forzhik ar boued etre al lec'hioù ma vez produet, ar re ma vez treuzfurmet, hag ar re ma vez bevezet. Kement tamm plastik a vez implijet evit lakaat tro-dro d'ar boued a vez savet diwar eoul-maen. Gallout a reer da skouer gwelet disoc'hoù ar strollad PLANETE en deus jedet, evit un atant pe evit ur penn-chatal, peseurt kementad a eoul-maen a vez bevezet. En Europa hiziv e vez dispignet 10kWh a energiezh evit produiñ 1kWh a energiezh a vo kavet er boued.
 
An treuzdougen : a feur ma kresk priz an eoul-maen e teu da vezañ keroc'h-kerañ implijout e garr-tan. Gwashoc'h c'hoazh eo evit ar c'hirri-nij, dre ma ne vez ket kempouezet kresk ar priz gant an tailhoù (dre ma n'eus tailh ebet war ar c'herozen). Treuzdougen tud koulz ha marc'hadourezhioù a gousto neuze keroc'h-kerañ. Ar re baour an hini eo a vo tizhet gant ar gudenn-mañ da gentañ.

IV : Peseurt diskoulmoù ?

Gallout a reer soñjal e vo kavet diskoulmoù da gudenn an eoul-maen a-drugarez d'an teknologiezhioù nevez a roio tro deomp da gavout mammennoù all a energiezh. Siwazh, n'eo ket ken aes ha se an traoù.

  • Ar gaz : Evit poent n'eo nemet 22% eus an energiezh a implijomp a zo o tont eus ar gaz. Hag ar memes kudenn a vo gant ar gaz hag an hini zo gant an eoul-maen : n'eo ket peurbadel ar c'hementadoù a chom en douar.
  • Ar glaou : Evit ma c'hellfer implijout glaou en un doare aes, er c'hirri-tan, e vefe ret lakaat anezhañ da vezañ dourennek, met kement-mañ a c'houlenn kement a energiezh (ouzhpenn d'ar saotradur) ma n'eo ket un diskoulm tamm ebet.
  • An eoul-plant : komz a zo kalzik er mare-mañ da lakaat eoul savet diwar plant kentoc'h eget eoul-maen er c'hefluskerioù. Siwazh, n'eo ket un diskoulm tamm ebet. Evel m'emañ Greenpeace o paouez diskouez en un danevell bet savet ganti ("Cooking the climate") eo ur spont an eoul-plant e-keñver an endro.
    • Da gentañ, ne vefe ket trawalc'h outo evit an implijoù hon eus outo : evit gallout kenderc'hel da implijout ar 36 million a girri-tan a reer ganto e Bro-C'hall e vefe dav kreskiñ an tachadoù produiñ ed betek 9400%, ha beterabez betek 420%, pezh a zo dibosupl. Ha ma paouezfemp holl da zebriñ, a-benn gouestlañ holl tiriad labouradus ar bed d'ober parkeier da sevel eoul-plant, ha n'eo ket boued pe loened, e vefemp gouest da broduiñ evit 40% eus ar pezh a implijomp er mare-mañ. A dra sur, ne baouezimp ket holl da zebriñ evit ruilhal, met posupl eo ma savfe kevezerezh etre an tachennoù implijet evit magañ an dud hag ar re implijet evit magañ ar c'hirri. Kudennoù geopolitikel bras a savfe neuze.
    • Da eil, an hentennoù implijetañ er mare-mañ el labour-douar a ra emañ hounezh e-dalc'h ouzh an eoul-maen : evit ar stlejerien, al louzoù ouzhpennet war ar parkeier, an treuzborzhañ, ... Ma vez ezhomm 400mL eoul-maen a-benn produiñ 1L eoul-plant, ne vo ket gwall spletus !
    • Da drede, ur spont a vefe evit an endro. A-benn produiñ parkeier palmez e vez devet koadeier en Azia (Malezia, Sumatraz, Borneo, Indonezia, ...), gant ul levezon spontus war loened ha plant ar vro... ha gant CO2 eztaolet forzh pegement ! Ha ma n'eo ket koadeier met pradoù a vez lakaet da barkeier e sav ur gudenn ivez dre ma vez dalc'het teir wech muioc'h a garbon e douar ur prad eget e hini ur park. Evit digreskiñ an tiriad ret evit sevel plant a servijfe d'ar c'hirri e vefe dav mont davet ul labour-douar askoridikoc'h c'hoazh eget an hini a-vremañ, met hennezh a vevezfe muioc'h c'hoazh a produioù sintez eget bremañ... da lâret eo muioc'h a eoul-maen.
    • Da bevare : N'hall nemet an eoul-plant produet ar muiañ er mare-mañ bezañ ouzhpennet en eoul-maen, ha ket dreist d'ur feur bennak. Evit ma c'hellfe ur c'harr-tan ruilhal gant eoul-plant hepken e vefe dav produiñ ar re a vez savet diwar eoul hepken, met ar re-se o deus ar feur-produiñ ar bihanañ. Posupl e vefe ivez cheñch ar c'hefluskerioù evit ma c'hellfent mont en-dro gant ethanol, met se a dalvez e vefe dav cheñch an holl girri-tan, hag energiezh forzh-pegement a c'houlennfe an dra-se (hep kontañ an houarn, ar produioù savet diwar eoul-maen er c'hirri, ...)
    Setu eo dibosupl erlec'hiañ pep litrad a eoul-maen gant ul litrad eoul-plant. Met diskoulmoù all a zo : posupl e vefe aotreañ al labourerien-douar d'ober gant eoul-plant produet ganto : ne vefe ket ezhomm treuzborzhañ an eoul-maen amañ hag ahont, ha disammet e vefent eus an dra-se d'an nebeutañ.
    Jean-Marc Jancovici a lavar eo an eoulioù-plant "ur gudenn dedennus e-keñver al labour-douar, met un diskoulm a eil renk e keñver politikerezh an energiezh". Ur redi e vo neuze bihanaat an implij a reer ouzh ar c'harr-tan, hag ivez (arabat disoñjal an dra-se) an holl broduioù o deus ezhomm ouzh eoul-maen : produioù al labour-douar askoridik, ar re o tont a bell, ar plastikoù, hag all.

E gwirionez n'eus diskoulm gwirion ebet, peogwir bewech ma vez treuzfurmet un energiezh hag a zo en ur stumm en unan all a zo en ur stumm all, bewech en degouezh-mañ ez eus energiezh o vont da get, hervez lezenn an Entropiezh (ul lezenn eus an "thermodynamique"). Betek-henn n'hon eus ket merzet pegen marc'had-mat hag aes da implijout e oa an eoul-maen e-keñver forzh peseurt mammenn all a energiezh. Petra a chom d'ober neuze ? Kemm adalek bremañ hon doareoù da vevañ evit en em brientiñ tamm-ha-tamm d'ober hep eoul-maen. Ober nebeutoc'h gant ar c'harr-tan, ober gant re vihanoc'h, mont goustadikoc'h, prenañ boued o tont eus ar vro ha n'eus ket bet ezhomm ouzhpennañ traoù warnañ, paouez d'ober gant ar c'harr-nij, hag all.

Levrioù war an danvez :

  • Pétrole Apocalypse, Yves Cochet, Fayard 2005
  • La Vie après le pétrole, Jean-Luc Wingert, Autrement 2005
  • La face cachée du pétrole, Eric Laurent, Plon 2006

Titouroù war internet :

  • oleocene.org (e galleg)
  • dieoff.org (e saozneg)
  • energiekrise.de (e saozneg),
  • fromthewilderness.com (e saozneg)
  • lifeaftertheoilcrash.net (e saozneg)
  • odac-info.org (e saozneg)
  • oilcrash.com (e saozneg)
  • oilcrisis.com (e saozneg)
  • energycrisis.co.uk (e saozneg)
  • postcarbon.org (e saozneg)
  • after-oil.org.uk (e saozneg)
  • wolfatthedoor.org.uk (e saozneg)

Produoù OGK

Setu pennadoù am boa skrivet en un teuliad evit bremaik.

Aon o deus an dud rak ar produioù OGK (O Genoù Kemmet), met alies ne ouzont ket perak. Gwelomp un nebeud abegoù da sevel a-enep ar produioù OGK.

I : kudenn ar brevedoù

Sañset eo graet ur breved evit asuriñ perc'henti un ijinour war e ijinadenn. Met hiziv e vez aotreet da lakaat ur breved war forzh petra : spesadoù plant desavet abaoe pell, hag ivez war ar re nevez-savet dre gemm o genoù. Perc'henn eo an embregerezhioù bras (evel Monsanto, Novartis, ...) diouzh ar spesadoù nevez-savet ganto. M'en deus c'hoant ul labourer-douar d'ober gant ar spesad-mañ e rank paeañ ur skodenn dezho. Met ne vezer ket evit mirout ouzh ur blantenn da ledañ he c'hreun. An avel, da skouer, a zegas ar pollen a-bell, pe lod eus ar greun a gouezh ouzh ar c'hirri-samm pa vezont treuzkaset. Ma tiwan plant diwar ar greun-mañ e park ul labourer-douar e vo goulennet digantañ paeañ e lod. Prosezoù a zo e Kanada etre labourerien-douar ha Monsanto peogwir ez eus bet kavet plant OGK en o fark. Ar re-se, koulskoude, n'o deus ket dibabet kaout plant OGK en o fark, ha n'hellont ober netra evit mirout na errufent eno.

II : mestroni an embregerezhioù

Gwelomp bremañ peseurt strategiezhioù a vez lakaet e-pleustr gant an embregerezhioù bras-mañ evit mirout al labourerien-douar e-dalc'h outo.

Unan eus ar rummadoù maïs EGK gwerzhet ar muiañ a zo maïs gant ur gen harz outañ da vervel gant ar RoundUp. Evel-se e c'hell al labourerien-douar skignañ RoundUp war o farkeier, ne chom nemet ar maïs.

Ar memes embregerezh eo a werzh ar plant hag ar RoundUp : Monsanto. Ma implijer unan eo dav ober gant an eil.
Ha klevet ho peus komz ouzh ar gen Terminator ? E bal a zo herzel ouzh ar blantenn da c'hallout liesaat, da lâret eo e varv goude ur bloaz. Kinniget eo bet an dra-mañ war-zigarez herzel ouzh ar plant OGK d'en em ledañ tro-war-dro, met servijout a ra dreist-holl da rediañ al labourerien-douar da brenañ greun bep bloaz...
Klevet e vez ivez anv ouzh un deknologiezh nevez a harzfe ur blantenn da greskiñ keit ha ma n'eus ket bet lakaet ur produ savet gant Monsanto war-c'horre...

IIV : liesseurted ar genoù

Ar gwechoù paset hon eus gwelet kudennoù savet evit al labourerien-douar pa 'n em led greun OGK en o fark. Gwellomp bremañ ar pezh a c'hoarvez pa 'n em led ar greun-mañ e lec'h all.
Lod eus ar greun OGK a vez strewet en natur, hag en em lieskementiñ a reont, war goust ar plant a oa eno a-raok. Tamm-ha-tamm e vez erlec'hiet glad genetikel a-orin ul lec'h gant unan kemmet. Kudennoù lies a sav neuze : Da gentañ, hervez ar brevedoù eo perc'henn an embregerezhioù bras ouzh an holl greun bet savet ganto, hag ouzh "bugale" ar greun-mañ. Ha talvezout a ra e vo Monsanto perc'henn ouzh hon koadeier, a-benn nebeut ? Posupl eo. Da eil e vez erlec'hiet genoù liesseurt-kenañ gant un doare gen hepken. An dra-se a zo grevus-kenañ, peogwir eo a-bouez bras mirout ul liesseurted bras en dafar genetikel. Pa vez ur c'hleñved, ur gwallzarvoud, pe loened o tagañ ar plant, da skouer, ma vezont holl heñvel dirak ar memes kudenn, e varvont holl. Padal, ma vez spesadoù disheñvel, e varv unan outo, pa teu ar re all a-benn da zreistvevañ.

IV : an dianav

Perak eo ken pouezus ma vefe kelaouet an dud ez eus produoù OGK e-barzh o voued ?

Pal an teknologiezhioù kemm genoù a zo treuzborzhañ ur gen eus ur spesad d'unan all. Evel-mañ e c'heller kavout gen ur pesk e-barzh ur sivienn, pe hini ur pemoc'h en un domatezenn. Ar genoù-mañ a ro urzhioù evit krouiñ proteinoù arbennik d'ober un dra bennak. Er produoù O Genoù Kemmet e kaver neuze proteinoù o tont eus spesadoù na vezer ket boaz da zebriñ, lod na anavezer ket, h.a. Ha posupl eo e vefe tud 'zo klañv gant ar proteinoù-mañ. Meur a riskl a zo : n'ouzer ket re vat penaos ez eont holl en-dro en hon korf. Unan eus ar c'hudennoù pennañ a denn ouzh an allergiezhioù. Ma vez merzet un allergiezh goude bezañ debret produoù OGK, neuze n'eo ket diaes diouganiñ a belec'h e teu ar gudenn. Posupl eo neuze tennañ ar re-se ouzh ar stalioù, da skouer. Met, ma n'eo ket skrivet gant ar boued, neuze e vo dibosupl gouzout, hag e kendalc'ho ar produoù OGK da vezañ gwerzet, da reiñallergiezhioù d'an dud, hep ma c'hallfer gouzout pere a ra petra.

Ar gudenn n'eo ket kement-se an degouezhioù dianav, dre ma vez degouezhioù evel ar re-se bep taol pa vez taolioù-arnod er skiantoù. Ma'z eus ur gudenn eo kentoc'h peogwir e nac'h an embregerezhioù ober an taolioù-arnod a zere evit asuriñ ac'hanomp ouzh surentez ar pezh a reont, ha dre ma ne kelaouont ket o zitouroù e vo re ziaes distreiñ en a-raok ma vez kavet kudennoù gant o zaolioù-arnod.

V : klozadur

Setu, adwelomp buan ha buan an holl abegoù a zo da gaout aon rak ar produoù OGK : Da gentañ en em ledont e diavaez ar parkeier e-lec'h ma vezont produet, hag an embregerezhioù a sav traoù OGK a zo perc'henn warne, koulz war ar re en em gav er parkeier ha war ar re a zo en em ledet diaotre. An devezh ma vo kavet produoù OGK 'barzh ho liorzh e vo Monsanto perc'henn ouzh ho liorzh ! Da eil hon eus gwelet ne oa ket graet an OGK evit produiñ muioc'h pe gwelloc'h, met evit rediañ al labourerien-douar da brenañ ingal produoù an embregerezhioù bras. Gwelet hon eus ivez e tegase ar produoù OGK ur pezh mell gwander dirak ar c'hleñvedoù, dre ma lakaont al liesseurted genetikel da vont da get, hag eo al liesseurted-mañ an doare efedusañ da harzañ ma 'n em ledfe ur c'hleñved. An dra diwezhañ bet gwelet ganeomp a oa ar riskloù evit ar pezh a sell ouzh an allergiezhioù, dre ma veze implijet er produoù OGK traoù ha na vezont ket lakaet e boued an dud peurliesañ. Ha dre ma ne vez etiketenn ebet, n'eus ket tu da c'houzout ma teu ar gudenn ouzh ur produ OGK.

Evit gouzout e peseurt merkoù boued e vez kavet produoù OGK :
http://www.greenpeace.org/france/press/reports/guide-ogm-...

Ur pennad frommus da lenn : http://www.amisdelaterre.org/Le-genocide-OGM.html

Petra nevez gant an toull er gwiskad ozon ?

Setu unan eus ar pennadoù am eus skrivet evit bremaik pe bremañ

 

Abaoe pell n'eus ket klevet komz ouzh an toull er gwiskad ozon. Un nebeud gwechoù hon eus bet klevet ez ae war zisteraat, ha netra ken bremañ, ken ma c'hellfer krediñ n'eus ket outañ ken. Koulskoude ez eus nevezinti war an danvez.
 
Da gentañ, displegomp un tammig petra eo. Gant gwiskad ozon ar stratosferenn (etre 10-30km ha 30-50 km a-us deomp) e vez gwarezet ar boudoù bev dirak skinoù fallañ an Heol. Hepti ne vefe buhez ebet. Abalamour da zanvezioù 'zo (CFC hag HCFC), a veze implijet er yenerezioù da skouer, e vez taget ar gwiskad-mañ. E poloù an Douar e steuzia ar gwiskad ozon da vareoù 'zo eus ar bloaz : sed aze an "toull". Un eil gwiskad a sav ivez, izeloc'h, en droposferenn (dindan 10km a-us deomp) pa vez re saotret ar c'herioù, met hounez ne warez ket ac'hanomp tamm ebet, ha gwashoc'h c'hoazh, fall evit ar yec'hed eo analat ozon.
 
Ugent vloaz 'zo, e miz Gwengolo 1987 e oa bet dalc'het ur c'henemglev war an danvez e Montréal gant 191 vro. Ar pal a oa herzel tamm-ha-tamm ouzh ar produiñ gazoù evel ar CFC hag HCFC evit ma c'hellfe ar gwiskad ozon en em sevel en-dro. Evit ur wech, er c'hontrol ouzh kenemglev Kyoto, eo bet doujet ouzh ar c'henemglev-mañ gant an holl vroioù emezelet, hag efedus eo bet ar strivoù. E 2030 e rank an holl vroioù greanteret paouez penn-da-benn d'ober gant ar gazoù-mañ, hag e 2040 emañ an deiziad evit ar vroioù ha n'int ket greanteret. Ouzhpenn-se ez eus bet kavet gant skiantourien e oa ivez un efed-gor gant ar gazoù a zistruje an ozon, setu e vefe bet gwashoc'h c'hoazh tommadur an hin ma vefe bet kendalc'het d'ober gant ar gazoù-mañ. Kement-se a reas ma voe kinniget, e emgav Montréal ziwezhañ war an danvez, e miz Gwengolo, ma vefe harzet dek vloaz abretoc'h (da lâret eo 2020 ha 2030) d'ober gant ar gazoù-mañ, kement-mañ evit espern betek 3,5% a c'hazoù un efed-gor ganto.
 
Daoust da se e sav kudennoù : posupl eo ma ne vihanafe ket ken buan ha se an toull er gwiskad ozon. Unan eus an abegoù eo ar yenerezioù kozh a vez dalc'het e lec'hioù 'zo eus Afrika, e-lec'h ma ne vez ket distrujet ar gazoù noazus. Ouzhpenn da-se e vefe gwerzhet maez-lezenn, ha neuze hep bezañ disklêriet, betek ur c'hard ouzh produoù ar gazoù-mañ eno. Ha dre ma vez atav luziet an darvoudoù o tennañ d'an hin ez eo posupl ma vefe levezonet an ozon gant elfennoù all n'haller ket c'hoari warno.
 
Ar bloaz-mañ e oa erruet abretoc'h an toull er gwiskad ozon, ar pezh a reas aon d'ar skiantourien. Koulskoude n'eo ket ken bras ha se (tro 25 million Km²), un tammig nebeutoc'h eget warlene. Daoust da se, n'haller ket lavaret emañ o kregiñ da steuziañ. N'eo nemet tro 2065 e vo adkavet gantañ stad 1980.